ΑΡΧΑΙΕΣ ΧΩΡΕΣ ΚΑΙ ΛΑΟΙ

ΠΑΛΑΙΣΤΙΝΗ

Η ΓΕΩΓΡΑΦΙΑ ΤΗΣ ΠΑΛΑΙΣΤΙΝΗΣ (ΙΣΡΑΗΛ)

Χάρτης της Παλαιστίνης

Η έκταση της Παλαιστίνης ήταν γύρω στα 30.000 τετρ. χλμ. (όσο περίπου η Πελοπόννησος). Ο πληθυσμός της στα χρόνια του αυτοκράτορα Αυγούστου (27 π.Χ. - 14 μ.Χ.) υπολογίζεται από τους ιστορικούς σε 1, 5 - 2 εκατομμύρια. Την ίδια εποχή σ' όλη τη λεκάνη της Μεσογείου ζούσαν  4 - 6 εκατομμύρια μετανάστες Εβραίοι, οι "Ιουδαίοι της διασποράς", όπως ονομάζονται. Η πιο σπουδαία πόλη της Παλαιστίνης, η Ιερουσαλήμ, είχε γύρω στους 30.000 κατοίκους. Συνολικά δηλαδή αποτελούσαν το 1/10 του πληθυσμού της τότε ρωμαϊκής αυτοκρατορίας. Στη χώρα τους ζούσαν και πολλοί ειδωλολάτρες.

Με το όνομα Παλαιστίνη ονομάζεται η περιοχή της ανατολικής Μεσογείου που περιλαμβάνει τμήμα του σημερινού Ισραήλ και εκτείνεται από τα σύνορα της Αιγύπτου, (νότια), μέχρι τα σύνορα του Λιβάνου (βόρεια), και ανατολικά μέχρι τον Ιορδάνη ποταμό. Σύνορά της: η Μεσόγειος, τα όρη Λίβανος (1.944 μ. ύψ.) και Ερμών (2.814 μ. ύψ.), ο Ιορδάνης και μέρος της Νεκρής Θάλασσας και η έρημος της Νεκρής Θάλασσας. Αποτελούσε μια λωρίδα γης με δύο διεθνείς δρόμους (κυριότερος ο παραθαλάσσιος). Αυτήν έπρεπε να διασχίσουν άνθρωποι, λαοί και στρατοί, για εμπορικούς και κατακτητικούς σκοπούς. Προορισμός τους κατηφορίζοντας: Περσικός Κόλπος, Αραβική Χερσόνησος, Β. Αφρική και Ινδία. Ανηφορίζοντας: Νοτιοανατολική πλευρά της Ευρώπης. Κυριότεροι κατακτητές της χώρας π.Χ. και μ.Χ. μέχρι τα μέσα του 20ού αιώνα: Αιγύπτιοι, Ασσύριοι, Βαβυλώνιοι, Πέρσες, Έλληνες, Ρωμαίοι, Βυζαντινοί, Άραβες, Σταυροφόροι, Τούρκοι (1516 - 1916), Άγγλοι.

Τρεις γεωφυσικές ιδιαιτερότητες: α. Η λίμνη Γενησαρέτ στη Γαλιλαία (209 μ. κάτω από την επιφάνεια της θάλασσας) και η γύρω πολύ εύφορη περιοχή. β. Ο Ιορδάνης ποταμός με την κοιλάδα του. Πηγάζει από το όρος Ερμών και εκβάλλει στην Νεκρή Θάλασσα. Η απόσταση που διανύει λίγο πιο κάτω από τη λίμνη Γενησαρέτ ως τη Νεκρή Θάλασσα με τις πολυάριθμες στροφές του είναι 130 χλμ. γ. Η Ιεριχώ, η πιο αρχαία πόλη στον κόσμο, που βρίσκεται 259 μ. κάτω από την επιφάνεια της θάλασσας.

Η ΠΑΛΑΙΣΤΙΝΗ (ΙΣΡΑΗΛ) ΤΟΥΣ ΑΡΧΑΙΟΥΣ ΧΡΟΝΟΥΣ

Η ονομασία Παλαιστίνη είναι ελληνική που προέρχεται από την εβραϊκή Πλεσέτ (χώρα των Φιλισταίων) που αναφέρονταν σε μια μικρή παράλια χερσαία ζώνη που ονομάζονταν επίσης και «Φιλισταία» (Ησαΐας 14,29,31. Ψαλμοί 60,10 κλπ.) και ο λαός του ως «Φιλιστιίμ» (Έξοδος 15,14) ή συχνότερα «αλλόφυλοι» (Ο').

Η ετυμολογική συγγένεια μεταξύ των λέξεων «Παλαιστίνη» - «Φιλισταία» και «Φιλισταίοι» είναι φανερή, αφού και οι δύο όροι έχουν τα ίδια σύμφωνα.

Ο Ηρόδοτος τον 5ο π.Χ. αιώνα μας πληροφορεί ότι οι κάτοικοι που ζούσαν εκεί ονομάζονταν «Παλαιστίνοι» (ΙΙΙ,5) και η περιοχή Παλαιστίνη» (Ι,105). Τον Ηρόδοτο ακολουθούν μεταξύ άλλων οι ιστορικοί Πολύβιος και Αγαθαρχίδης του 2ου π.Χ. αιώνα και ονομάζουν την παραλιακή λωρίδα « Παλαιστινήν χώραν». Οι Ρωμαίοι μετά την ιουδαϊκή επανάσταση του 132-135 μ.Χ. αντικατέστησαν την ονομασία Ιουδαία, που επικράτησε από την εποχή των Μακαβαίων, σε «Παλαιστίνη». Ο Φίλων ταυτίζει την Παλαιστίνη με τη Χαναάν.

Ο γεωγραφικός χώρος της Παλαιστίνης είναι περίπου η ίδια εκείνη γη που ο Θεός υποσχέθηκε στον Αβραάμ και αργότερα εγκαταστάθηκαν οι δώδεκα φυλές του Ισραήλ. Στον ίδιο αυτό χώρο έζησε και δημιούργησε τον πολιτισμό του ο βιβλικός Ισραήλ. Εδώ διαδραματίστηκαν ύψιστης σημασίας γεγονότα για τον Ιουδαϊσμό και το Χριστιανισμό. Για γεωγραφικούς, εθνολογικούς, ιστορικούς και θεολογικούς λόγους η περιοχή αυτή αναφέρεται στα κείμενα με διάφορες ονομασίες, όπως Χαναάν, Παλαιστίνη, Γη Ισραήλ, Γη Ιούδα, Γη της Επαγγελίας κλπ..

Στη ρωμαϊκή και βυζαντινή περίοδο η Παλαιστίνη ήταν αυτοκρατορική επαρχία με γεωγραφικά όμως όρια όχι και τόσο σαφώς καθορισμένα. Στην αρχή Παλαιστίνη ονομαζόταν η περιοχή της παραλίας με κέντρο την Καισαρεία (της Παλαιστίνης), αργότερα όμως ευρύνθηκε και περιλάμβανε και τα ενδότερα μέρη, πρώτα τη δυτικά του Ιορδάνη περιοχή και έπειτα τα ανατολικά του ποταμού μέρη, την Περαία και τη Δεκάπολη. Οι Άραβες, αν και τη μετονόμασαν σε «Χώρα του Ιορδάνη», εξακολουθούν να την αποκαλούν και Παλαιστίνη. Έτσι σήμερα ο χώρος, όπου διαδραματίστηκαν τα περισσότερα και σημαντικότερα γεγονότα της ισραηλιτικής ιστορίας, επικράτησε να ονομάζεται Παλαιστίνη και στη θεολογική γλώσσα να είναι γνωστή ως «Γη της Επαγγελίας».

Για τον Χριστιανισμό η αυτή περιοχή χαρακτηρίζεται ως "Άγιοι Τόποι" επειδή εκεί έζησαν και δίδαξαν ο Ιησούς Χριστός και οι Απόστολοι. Αλλά ακόμη και για τον Ισλαμισμό αυτός ο τόπος είναι επίσης ιερός αφού κάποιες τοποθεσίες συνδέονται με τον Προφήτη Μωάμεθ.

Η ΕΛΛΗΝΙΣΤΙΚΗ ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΣΤΗΝ ΠΑΛΑΙΣΤΙΝΗ (ΙΣΡΑΗΛ)

Χάρτης της Παλαιστίνης

Η ελληνική κατοχή κράτησε από το 332 π.Χ. μέχρι το 165 π.Χ. Η ελληνιστική επίδραση ήταν μεγάλη και σχεδόν σε όλους τους τομείς. Πάντως μικρότερη από οπουδήποτε αλλού. Πολλοί μιλούσαν την ελληνιστική γλώσσα, δηλ. τη δημοτική της τότε ελληνικής. Έπαιρναν ελληνικά ονόματα (τρεις μαθητές του Ιησού είχαν ελληνικά ονόματα: Πέτρος, Ανδρέας, Φίλιππος). Τα περισσότερα εβραϊκά ονόματα εξελληνίζονταν (π.χ. των υπόλοιπων 9 μαθητών του Ιησού). Τα 27 βιβλία της Καινής Διαθήκης παραδόθηκαν στην ελληνιστική γλώσσα. Πολλές πόλεις και περιοχές, ιδιαίτερα στον Βορρά, είχαν ελληνικά ονόματα: Δεκάπολις, Τιβεριάς, Σέπφωρις κ.ά. Η Σαμάρεια μετονομάστηκε σε Σεβαστή ή Σεβάστεια. Η Καισάρεια (στα παράλια) ήταν καθαρά ελληνιστική πόλη. Σε διάφορες πόλεις, ακόμα και στην Ιερουσαλήμ, έχουμε θέατρα, γυμναστήρια, ιπποδρόμια. Δημόσια και ιδιωτικά κτίρια χτίζονταν κατά τα ελληνιστικά πρότυπα. Στο ντύσιμο και στις κοινωνικές συναναστροφές παρατηρούνταν έντονο το ελληνιστικό στοιχείο.

Στη θρησκευτική ζωή δεν παρατηρείται καμιά επίδραση. Οι Ισραηλίτες κράτησαν ανόθευτη την πίστη τους, ακόμα και όταν δέχτηκαν ισχυρότατες πιέσεις. Παράδειγμα: Ο ηγεμόνας της Συρίας Αντίοχος Δ' ο Επιφανής το 167 π.Χ. μετέτρεψε τον Ναό της Ιερουσαλήμ σε ιερό του Δία. Πάνω στον βωμό προσφέρονταν τώρα θυσίες προς τον Δία. Απαγόρευσε τις θυσίες στον Θεό των Ισραηλιτών. Διέταξε να στηθούν βωμοί παντού για θυσίες στους ελληνικούς θεούς. Ο λαός επαναστάτησε, νίκησε και απελευθέρωσε τη χώρα από τους Έλληνες (επανάσταση Μακκαβαίων, 168 - 142 π.Χ.).

Η επίδραση στη διασπορά των Ισραηλιτών ήταν μεγαλύτερη. Η συχνή επικοινωνία και ο διάλογος με τους Έλληνες άνοιξαν σε αυτούς νέους ορίζοντες ζωής και σκέψης. Έχουμε μάλιστα έναν σπουδαίο Ισραηλίτη φιλόσοφο: τον Φίλωνα τον Αλεξανδρέα (25 π.Χ. - 40 μ.Χ.). Πάντως και οι Ισραηλίτες της Διασποράς επηρέασαν θρησκευτικά αρκετούς Έλληνες. Αυτοί γνώρισαν την ισραηλιτική πίστη και αργότερα θα είναι εκείνοι που πρώτοι θα δεχτούν τον Χριστιανισμό. 

Για τους Εβραίους η καθαρότητα της φυλής τους εξακολουθούσε να έχει κι αυτή την εποχή μεγάλη σημασία. Μ' αυτό τον τρόπο προσπαθούσαν να διατηρήσουν τη μονοθεϊστική τους πίστη ανόθευτη από ειδωλολατρικές επιδράσεις. Έτσι οι κάτοικοι της νότιας Παλαιστίνης, της Ιουδαίας, περηφανεύονταν ότι στην περιοχή τους κατοικούσαν μόνον Ιουδαίοι. Έτσι έβλεπαν με καχυποψία τους κατοίκους της βόρειας Παλαιστίνης, της Γαλιλαίας, γιατί εκεί, όπως και στην Περαία, κατοικούσαν και ειδωλολάτρες (Έλληνες και Σύροι κυρίως). Οι Ιουδαίοι είχαν μεγάλη έχθρα με τους κατοίκους του κεντρικού τμήματος της Παλαιστίνης, τους Σαμαρείτες. που είχαν αποσχιστεί από τη γνήσια πίστη των πατέρων τους.

Η ΠΑΛΑΙΣΤΙΝΗ ΤΗΝ ΕΠΟΧΗ ΤΗΣ ΚΑΙΝΗΣ ΔΙΑΘΗΚΗΣ

Το 63 π.Χ. ο Ρωμαίος στρατηγός Πομπήιος κατέλαβε την Παλαιστίνη κάνοντας την μια από τις επαρχίες του ρωμαϊκού κράτους. Αυτό είχε οδυνηρές συνέπειες για τους Ιουδαίους. Πρώτα πρώτα υποχρεώθηκαν να πληρώνουν φόρους στους κατακτητές τους. Αναγκάστηκαν έπειτα να έχουν για δεκαετίες ως βασιλείς τον Ηρώδη και τα παιδιά του, που ήταν αραβικής καταγωγής. Όλοι τους σχεδόν ήταν πολύ μισητοί στο λαό. Αρκετά προβλήματα όμως δημιούργησαν και οι ρωμαίοι διοικητές της Παλαιστίνης, οι Επίτροποι. Πολλοί απ' αυτούς ήταν ιδιαίτερα σκληροί και προκάλεσαν την οργή των Ιουδαίων (όπως ο Πόντιος Πιλάτος στην Ιουδαία).

Οι ρυθμίσεις που έκαναν οι Ρωμαίοι για τη χώρα των Ισραηλιτών:

- Οι Ισραηλίτες ήταν υποχρεωμένοι να πληρώνουν προσωπικό (κεφαλικό) φόρο στον αυτοκράτορα. Αυτός ήταν διπλάσιος (2 δίδραχμα) από την προσφορά που πλήρωναν για τον Ναό.

- Τα ρωμαϊκά στρατεύματα βρίσκονταν στη Συρία. Ένα τάγμα στρατοπέδευε στην παραθαλάσσια Καισάρεια. Μια φρουρά ένοπλων Ρωμαίων και αλλοδαπών μισθοφόρων ήταν εγκαταστημένη στον πύργο Αντωνία για την τήρηση της τάξης και για την ασφάλεια του Ναού. Επίσης μια μικρή ρωμαϊκή στρατιωτική μονάδα στρατοπέδευε στην Καπερναούμ.

- Ισραηλίτες δεν γίνονταν δεκτοί ως μισθοφόροι στον ρωμαϊκό στρατό ούτε επιστρατεύονταν υποχρεωτικά.

- Ο Ηρώδης ορίστηκε το 40 π.Χ. ως υποτελής στη Ρώμη βασιλιάς της Ιουδαίας (σύμμαχος και φίλος του ρωμαϊκού λαού). Οι διάδοχοί του, μετά τον θάνατό του, ήταν υποτελείς ηγεμόνες σε επαρχίες της χώρας. Και ο Ηρώδης και αυτοί είχαν περιορισμένη αυτονομία και ανεξαρτησία.

Ως Ισραήλ αναφέρεται στην Καινή Διαθήκη. Ο Ιωάννης ο Πρόδρομος ζούσε στις ερήμους μέχρι που, σύμφωνα με το θεϊκό σχέδιο, θα αναδεικνύονταν προφήτης στον λαό του Ισραήλ (Λουκάς 1,80).

Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΠΑΛΑΙΣΤΙΝΗΣ

Η Παλαιστίνη καταλαμβάνει περιοχή εξαιρετικής στρατηγικής και εμπορικής σημασίας και αποτέλεσε από τα πανάρχαια χρόνια μήλο της έριδας ανάμεσα σε πολλούς λαούς. Η ιστορία της χαρακτηρίζεται από συνεχείς εθνολογικές ανακατατάξεις, πολεμικές περιπέτειες και πολιτιστικές επιμειξίες. Ο πληθυσμός της Παλαιστίνης δεν ήταν ποτέ ομοιογενής. Στο σύνολο του ήταν σημιτικός με πολλά όμως μη σημιτικά φύλα, όπως φαίνεται τόσο από τα τοπωνύμια όσο και τα ονόματα των ηγεμόνων που μνημονεύονται στην Παλαιά Διαθήκη, στις Επιστολές της Αμάρνα και σε αιγυπτιακά κείμενα.

Πρώτοι ιστορικά γνωστοί κάτοικοι της Παλαιστίνης είναι τα διάφορα σημιτικά φύλα που μετανάστευσαν πριν 5.000 περίπου χρόνια στην περιοχή της και κατόρθωσαν να δημιουργήσουν αρκετά κρατίδια. Το 15ο αιώνα π.Χ. περίπου κατακτήθηκε από τους Αιγύπτιους, που δεν μπόρεσαν όμως να εμποδίσουν τις επιδρομές των Χετταίων της Μικράς Ασίας, καθώς και ορισμένων λαών της Μεσοποταμίας, οι οποίοι κατόρθωσαν προσωρινά να καταλύσουν την αιγυπτιακή κυριαρχία, που αποκαταστάθηκε όμως και πάλι στα τέλη του 14ου π.Χ. αιώνα.

Από το 13ο ως τον 11ο αιώνα συντελέστηκαν μεγάλες ανακατατάξεις στην περιοχή της Παλαιστίνης. Οι παράκτιες περιοχές της εποικίστηκαν από τον πολεμικό λαό των Φιλισταίων, ενώ η ενδοχώρα από τους προγόνους των σημερινών Εβραίων, που είχαν κατορθώσει να ενοποιήσουν τις διάφορες ετερογενείς εθνικές ομάδες τους. Οι δύο αυτοί λαοί ξεκίνησαν συνεχείς και αιματηρότατους πολέμους μεταξύ τους. Το 10ο π.Χ. αιώνα είχε ολοκληρωθεί η πλήρης ήττα των Φιλισταίων και οι Εβραίοι δημιούργησαν ένα ισχυρότατο βασίλειο. Σημαντικότεροι, σύμφωνα με τη Βίβλο, βασιλιάδες του εβραϊκού κράτους ήταν ο Δαυίδ, και κυρίως ο γιος του ο Σολομώντας, επί της βασιλείας των οποίων το κράτος επεκτάθηκε προς όλες τις κατευθύνσεις και γνώρισε μεγάλη οικονομική ακμή.

Το θάνατο του Σολομώντα ακολούθησαν εμφύλιες συγκρούσεις και τελικά η διάσπαση του βασιλείου. Στις βόρειες περιοχές της Παλαιστίνης δημιουργήθηκε το βασίλειο του Ισραήλ με πρωτεύουσα τη Σαμάρεια και στις νότιες το βασίλειο του Ιούδα με πρωτεύουσα την Ιερουσαλήμ. Τα δύο αυτά κράτη γνώρισαν πολλές πολεμικές δοκιμασίες και το πρώτο καταλύθηκε από τους Ασσύριους  το 720 π Χ., ενώ το δεύτερο από τους Βαβυλώνιους  το 586 π.Χ.. Οι Ασσύριοι και οι Βαβυλώνιοι καταδίωξαν το εβραϊκό στοιχείο, που αναγκάστηκε να διασκορπιστεί προς όλες τις κατευθύνσεις.

Στα τέλη του 6ου π.Χ. αιώνα η Παλαιστίνη προσαρτήθηκε στο βασίλειο του Κύρου του Μεγάλου, ο οποίος επέτρεψε την επανεγκατάσταση των Εβραίων στην περιοχή. Η περσική κυριαρχία κράτησε μέχρι το 323 π.Χ, οπότε η Παλαιστίνη κατακτήθηκε από τις δυνάμεις του Μεγάλου Αλεξάνδρου. Τον Αλέξανδρο διαδέχτηκαν οι Πτολεμαίοι κι αυτούς οι Σελευκίδες. Το 63 π.Χ. κύριοι της περιοχής έγιναν οι Ρωμαίοι.

Οι Ρωμαίοι παραχώρησαν αρκετά διοικητικά και οικονομικά προνόμια στους Εβραίους και η χώρα μπήκε σε νέα περίοδο ακμής. Δεν έπαψαν όμως και να εκδηλώνονται αλλεπάλληλες θρησκευτικές και εθνικές αναστατώσεις, που τελικά οδήγησαν τους Ρωμαίους στο να εκδιώξουν βίαια τους Εβραίους από την Παλαιστίνη (70 μ.Χ.).

Στους πρώτους βυζαντινούς χρόνους η Παλαιστίνη εξελίχτηκε σε μιαν από τις σημαντικότερες επαρχίες της Αυτοκρατορίας και αποτέλεσε εστία συνάντησης, σύγκρουσης και συγχώνευσης λαών με τελείως ετερογενή προέλευση. Ταυτόχρονα στάθηκε πεδίο δράσης διάφορων χριστιανικών αιρέσεων της εποχής εκείνης, που συγκλόνισαν το χριστιανικό κόσμο. Το 614 η περιοχή καταλήφθηκε από τους Πέρσες, που εκδιώχτηκαν όμως 14 χρόνια αργότερα από τους Βυζαντινούς από τον Ηράκλειο.

Η Παλαιστίνη αποτέλεσε έναν από τους πρώτους σταθμούς στη μεγάλη κατακτητική προσπάθεια των Αράβων και το 634 πέρασε κάτω από την κυριαρχία τους. Από τότε η μοίρα της συνδέθηκε μ' εκείνη του αραβικού έθνους. Στους αιώνες που ακολούθησαν έζησε αλλεπάλληλες διοικητικές μετατροπές, διασπάστηκε πολλές φορές ή προσαρτήθηκε σε διάφορα μεγαλύτερα βασίλεια και γενικά δεν μπόρεσε να αποτελέσει ένα ενιαίο και ομοιογενές σύνολο. Δοκιμάστηκε πολλές φορές από πολέμους ανάμεσα στους διάφορους Άραβες ηγεμόνες και ιδιαίτερα από τις συνεχείς κατακτητικές εκστρατείες των Ευρωπαίων ηγεμόνων, που έμειναν γνωστές στην ιστορία ως Σταυροφορίες. Μετά την κατάρρευση της Βυζαντινής αυτοκρατορίας, αποτέλεσε αναμφισβήτητο πια τμήμα του εθνικού αραβικού χώρου. Το 16ο αιώνα ενσωματώθηκε στην Οθωμανική αυτοκρατορία. Οι Σουλτάνοι παραχώρησαν στην Παλαιστίνη αρκετά προνόμια, η κυριαρχία τους όμως συνοδεύτηκε από αρκετές εξεγέρσεις του αραβικού στοιχείου.

Μετά τη λήξη του Α' Παγκόσμιου πολέμου η Παλαιστίνη πέρασε κάτω από καθεστώς βρετανικής εντολής, που υποστήριξε με κάθε μέσο τον εβραϊκό εποικισμό. Το Νοέμβριο του 1947, ο ΟΗΕ αποφάσισε τον τερματισμό του καθεστώτος της βρετανικής εντολής και τη δημιουργία 2 παλαιστινιακών κρατών, ενός αραβικού και ενός εβραϊκού. Ακολούθησε η κλιμάκωση της σύρραξης ανάμεσα στο εβραϊκό και αραβικό στοιχείο της Παλαιστίνης. Στις 14 Μαΐου 1948 κηρύχθηκε η ίδρυση του κράτους του Ισραήλ. Την ίδρυση του νέου κράτους ακολούθησε η πολεμική παρέμβαση 5 αραβικών χωρών (Αιγύπτου, Συρίας, Ιορδανίας, Ιράκ και Λιβάνου) υπέρ των ομοεθνών τους Παλαιστινίων. Στις πολεμικές επιχειρήσεις, που κράτησαν μέχρι το Μάρτιο του 1949, υπερίσχυσε το Ισραήλ, το οποίο όχι μόνο απέκρουσε τους αντιπάλους του, αλλά προσάρτησε και νέες περιοχές, τις οποίες ο ΟΗΕ είχε παραχωρήσει στους Άραβες της Παλαιστίνης. Σπουδαιότερη συνέπεια του πολέμου αυτού ήταν ο αναγκαστικός εκπατρισμός εκατοντάδων χιλιάδων Αράβων από τις εθνικές τους εστίες και η προσφυγή τους στις γειτονικές χώρες. Είχε δημιουργηθεί έτσι το περίφημο παλαιστινιακό πρόβλημα, το πρόβλημα δηλαδή της επιστροφής των προσφύγων στην πατρίδα τους και της αποκατάστασης των αραβικών συμφερόντων στην περιοχή.